آن گونه که ذکر شد ، کانت  خروج آدمی از نابالغی مقصرانه را مساوی با روشن نگری دانست  و  در ادامه  ، شعار روشن نگری را : شجاع باش در به کار گرفتن فهم خویش ! مطرح کرد .

حال یکی از سوالاتی که در اینجا می تواند خود نمایی کند این است که اساسا چرا آدمی تن به خامی و کودکی و نابالغی خودخواسته و مقصرانه می دهد ؟ و این که  ،چه ویژگی مطلوبی در این رکود فکر ، برای آدمی ، نهفته است که شیرینی فهم را در مذاق آدمی ، بی مزه و غیر جذاب کرده است ؟

ایمانوئل کانت در ادامه مقاله خود ، به این مهم توجه می کند و یکی از دلایلی که باعث می شود شخص به جهل خود خواسته و عدم اراده برای فهم ، رضایت دهد را ، تن آسایی ، راحت طلبی و  ترسویی انسان می داند . او می گوید :

Es ist so bequem, unmündig zu sein

نابالغ ( کودک ) بودن ، بی درد سر است . گویی شخص اندیشه ستیز این گونه می پندارد ،  که تا دیگری ای هست که میتواند سختی اندیشه ورزی را به جان بخرد من چرا ؟ و اساسا تا امکانات راحتی بدن برایم فراهم است ، چرا سختی راهی را به جان بخرم که ابتدایش شناخت موضوعات ارزشمند برای تامل است و نیمه ی راهش آشفتگی و دلشوره ی اینکه چگونه مقدمات فهمی صحیح را برای رسیدن به نتیجه ای معقول فراهم کردن است و انتهایش ترس از اشتباه در ابتدا و نیمه ی راه است و بالتبع مشکوک بودن نتیجه .

کانت طرز تلقی آن ها را این گونه توصیف می کند ، که آن ها گویی می گویند : تا کتابی هست که برایم اسباب فهم است ، تا کشیش غم گساری هست که در حکم وجدان من است و تا پزشکی هست که می گوید چه باید خورد و چه نباید خورد و … دیگر چرا خود را به زحمت اندازم . اگر پول اش فراهم باشد ، مرا چه نیازی به اندیشیدن است ؟ دیگران این کار ملال آور را برایم ( و به جایم ) خواهند کرد .

کانت عمده آدمیان و ننیز تمامی جنس لطیف ( بانوان ) را ، در زمره افرادی می داند که خود اندیشی را دشوار و خطرناک و فرو ماندن در نابالغی را ، راحتی و آسودگی می پندارند . از نظر کانت این امر ( رضایت دادن به باقی ماندن در نابالغی ) ذاتا ناپسند و مضر است ، اما آن چه از این بدتر است این است که در این میان عده ای سودجو ، که بقایشان در استمرار نابالغی این افراد است ، با همتی مضاعف به تحمیق این افراد ، اقدام می کنند و راه هموار اندیشه ورزی را کوره راه می نمایانند و علائم راهنمای راه را ، همچون شکلک های دلهره آور ، و نهایتا این که خود را به عنوان منجیانی دلسوز در مقام قیم برای عامه مردم می گمارند . اینان در رابطه ای متقابل و در تعاملی پایدار به کثرت و تنومندی هم کمک می کنند . یعنی جماعت نابالغ با رسوب در نادانی خود ، راه را برای عرض اندام کردن این قیم ها ، هر روز فراهم تر از دیروز می کنند و در مقابل ، این قیم های به ظاهر دلسوز ، با ترساندن عامه مردم از صعوبت راه اندیشه ورزی و احتمال خطای در فهم ، آن ها را هر ورز مصمم تر می کنند در این که باز هم نیندیشند .

ادامه دارد …

ایمانوئل کانت در ابتدای مقاله خود روشن نگری را اینگونه تعریف می کند :

Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbst verschuldeten Unmündigkeit. Unmündigkeit ist das Unvermögen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen

روشن نگری ( Aufklärung ) خروج آدمی است از نابالغی ی  ( کودکی = Unmündigkeit ) به تقصیر خویشتن خود ( selbst verschuldet ) . او سپس منظور خود از نابالغی را اینگونه بیان می کند که : نا بالغی ، ناتوانی در به کار گرفتن فهم خویشتن است ، بدون هدایت دیگران .

توضیح آن که : از نگاه کانت  انسان ( هر چند که گذر زمان او را به بلوغ جنسی رسانده باشد ) از آن جهت که ساختار وجودش بر مبنای فکر پایه ریزی شده است ، می تواند با دو نوع نابالغی روبرو باشد .

الف : نابالغی ای که شخص آدمی ،  در فروماندن در آن بی تقصیر است و آن وقتی است که فرد اساسا ازقدرت فهم و تحلیل مسائل پیرامون خود عاجز باشد . و این خود می تواند دو صورت داشته باشد و آن اینکه ، یا اساسا فرد از داشتن ابزار فهم و تحلیل که همان عقل باشد محروم است . مانند دیوانگان  و یا اینکه ، ابزار فهم را دارد ولی هنوز از نظر فکری به بلوغی که بتواند تحلیل مسائل بکند و از این ابزار استفاده تام ببرد  ، نرسیده است . همانند کودکان . از منظر کانت برای این قسم افراد نابالغ نسخه روشن نگری و روشن اندیشیدن ، بی معناست . چرا که اینان با قصد و اراده ، خود را در این مرحله ( عدم فهم و آگاهی ) محصور نکرده اند .

ب : نابالغی ای که شخص مقصرانه خود را در آن نگاه داشته است و آن وقتی است که شخص ، ابزار فهم و تحلیل که همان عقل باشد را در اختیار دارد ، ولی اراده ای بر اندیشه ورزی و خود اندیشی ندارد و یا بر فرض ارداده فهم ، بنا به دلایل مختلف شجاعت ورود به عرصه ی تحلیل مسائل پیرامون را از خود ستانده است . ( و یا از او ستانده اند ) و خود خواسته خود را تحت سیطره اندیشه ی عده ای دیگر قرار داده است .

کانت به عنوان یک فیلسوف ، افراد نابالغی که در دسته دوم قراد دارند  را مورد خطاب قرار می دهد و می گوید : روشن نگری آن است که آدمی خود ، در باره مسائل پیرامونش بیندیشد واز زیر  سایه سنگین تفکر دیگران خود را به در آرد

کانت شعار روشن نگری را این گونه فریاد می کند :

Habe Muth dich deines eigenen Verstandes zu bedienen! ist also der Wahlspruch der Aufklärung

شجاع باش در به کارگرفتن فهم ( Verstand ) خویش ! این است شعار روشن نگری .

ادامه دارد …

تندیس ایمانوئل کانت در زادگاهش کونیگسبرگ

اگر از  ایمانوئل کانت ( Immanuel Kant ) فیلسوف شهیر آلمانی ( 1724 / 1804 ) به عنوان  یکی از قابل احترام ترین و اثرگذارترین فیلسوفان مغرب زمین یاد کنیم ، قطعا سخنی به گزاف نگفته ایم . فیلسوفی که در طول حیات خود بالغ بر سی اثر فلسفی و غیر فلسفی از خود به  جای گذاشت که از جمله مهم ترین آثار فلسفی او از  : ( Kritik der reinen Vernunft  )  نقد عقل نظری  ، ( Kritik der praktische Vernunft ) نقد عقل عملی ، ( Kritik der Urteilskraft ) نقد قوه حکم  و ( Die Methaphysik der Sitten ) مابعد الطبعیه اخلاق ؛ می توان نام برد .

در میان مجموعه آثار کانت به مقاله ای برمیخوریم تحت عنوان پاسخ به سوال روشن نگری چیست ؟ ( Beantwortung der Fage : Was ist Aufklärung )  این مقاله علی رغم حجم کم ، حاوی  نکاتی  بدیع و روشن گرانه است  . نکاتی که با گذشت 226 سال از گوشزدشان توسط کانت ، هنوز نیز قابل تامل و بهره وری هستند و تازگی خود را از دست نداده اند .

نوشتن این مقاله را کانت در  سی ام سپتامبر 1784 به پایان برد ، که  در شماره دسامبر همان سال در مجله برلینیشه موناتسشریفت انتشار یافت . این مقاله در واقع پاسخی بود به طرح پرسشی چالشگرانه از سوی کشیش پروتستان اهل برلین به نام یوهان فریدریش تسولنر/ زولنر( Johan Friedrich Zöllner ) که در ذیل مقاله ای که در مخالفت با نکاح عرفی و دفاع از تزویج کلیسایی ، شرعی در سال 1783 در مجله فوق الذکر ، نوشته بود ، سوالی را تحت عنوان : به راستی روشن نگری چیست ؟ ، عنوان کرده بود .

نخستین پاسخ به این سوال را موسس مندلسزون ( Moses Mendelssohn ) و به نوعی همزمان ایمانوئل کانت ارائه داد . و البته بعدها تنی چند از فیلسوفان در پاسخ به این پرسش قلم فرسایی کردند .

کانت  مقاله خود در تعریف روشن نگری چیست ؟ را اینگونه آغاز می کند :

Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbst verschuldeten Unmündigkeit

ادامه دارد …

بر به سوگ نشسته گان در ماتم صدیقه کبری فاطمه زهرا سلام الله علیها ، این ایام تسلیت باد .

معترضین بر تعداد تعطیلات ، بخش عمده ای از مشکلات کشور در امور اداری ، آموزشی و … را مولود از کار افتادن کارها در این روزها می دانند و به خیال خود چرخه اقتصاد ، فرهنگ و پیشرفت در علوم و برآورده شدن خواست ارباب رجوع ادارات ،  منوط بر این است که از تعطیلات کاسته و به جان ایام فعال در تقویم افزوده گردد .اینان   برای تقویت مدعای خود کشورهای غربی و تعداد کمتر تعطیلات آن ها ( البته از نظر آن ها ) را محکم و با شدت به سر مخالفین می کوبند و یکی از عوامل پیشرفت مغربیان را در علم ، فرهنگ ، رسیدگی به امور خلایق در ادارات و … را همین امر می دانند .

حال ، نگارنده این سطور به عنوان ساکن در مغرب زمین ، مقایسه ی آماری نه چندان موشکافانه ای را برای تنویر فکر خواننده محترم ارائه خواهد داد و در آخر ، نتیجه ی بحث را که  آیا واقعا عامل عقب ماندگی ما در رسیدگی به امور مردم در ادارات و عدم پیشرفت ما در علم و فرهنگ و … ریشه در تعطیلات دارد و یا مسائلی دیگر عامل ناکارآمدی افراد و ادارات و …است را ، به خواننده محترم واگذار خواهد کرد .

در کشوری  که من زندگی می کنم چیزی حدود پانزده روز تعطیل رسمی وجود داره به اضافه اینکه در تمام کشورهای اروپایی روزهای شنبه و یکشنبه کلیه مدارس ، دانشگاهها و ادارات دولتی به طور کامل تعطیل هستند و روزهای جمعه نیز به عنوان ورود به تطیلات آخر هفته اغلب ادارات نیمه وقت به فعالیت خود ادامه می دهند . مجموع تعطیلات رسمی ثبت شده در تقویم به اضافه تعطیلات شنبه و یکشنبه ، چیزی حدود یکصد و نوزده روز تعطیلی برای ادارات و مدارس و دانشگاه ها به ارمغان می آورد ( البته در یک مطلب جداگانه تعطیلات دانشگاهی اینجا را نیز به سمع و نطر شما خواهم رساند که آن هم خیلی بیشتر از تعطیلات دانشگاهی کشور ماست )   با کسر این تعداد روز از ایام سال ، روزهای کاری سال در این کشور اروپایی دویست و چهل و شش روز است . حال آن که در ایران در سال هشتاد و نه ، بیست روز تعطیلی ثبت شده در تقویم وجود دارد و تعداد پنجاه و دو روز تعطیلی روز جمعه . حال با کسر هفتاد و دو روز از سیصدو شصت و پنج روز سال ، ما ایرانیان در سال جاری دویست و نود و سه روز کاری خواهیم داشت . یعنی روزهای کاری ما چیزی بیش از چهل و هفت روز بیش از روزهای کاری یک کشور پیشرفته اروپایی است . در حالی که تصور عموم مردم عکس این مساله است و اکثر ساکنان وطن می پندارند که تعطیلات ما دو برابر آنهاست . با همه آنچه ذکر شد ، با اینکه در اروپا تعطیلات ادارات دولتی بسیار زیادتر از ایران  است ، اما کارها با نظم و ترتیب ستودنی به سرانجام می رسد . این مقایسه زنگ هشداری است برای اندیشمندان در ایران که ریشه عقب افتادگی امور را در کشور در مساله ای غیر از تعطیلات و تعداد آن ها جستجو کنند .

ساکنان مغرب زمین از تعطیلات آخر هفته یعنی شنبه و یکشنبه به اضافه تعطیلات رسمی اشان که اتفاقا بیشتر آن ها نیز مناسبت های مذهبی است ، به عنوان فرصتی برای تجدید قوا استفاده می کنند  و در بقیه ایام با فراغ بال و اعصابی آرام به رسیدگی امور خود و دیگران می پردازند  .

اما اکثر این مشکلات ، هر کدوم یه دوره خاص داره . مثلا مشکل احساس غربت ، شاید شما رو تو ماه های اول تا حد منصرف شدن از تحصیل ، و برگشت به وطن ، اذیت کنه . ولی بعد از شش  هفت ماه این مشکل به یه دلتنگی نه چندان کشنده فروکاهش پیدا میکنه . مشکل زبان بعد از دو  سه سال تقریبا برطرف میشه و البته این معضل هیچ گاه کاملا از بین نمیره . مشکل مالی با پیدا کردن یه کار ، شاید تا حدودی قابل حل باشه و خیلی از مشکلات دیگه .

اما از میون مشکلاتی که ماها باهاش در ارتباطیم و این مشکل همیشه و بعد از گذشت چند سال همیشه گریبان گیر ماست ، مشکل شکم (ه) . این شکم صاحب مرده رو کاریش نمیشه کرد . صبح پرش میکنی ، ظهر باز گشنس ، ظهر بهش میرسی ، باز شب بهونه میگیره . برای همین از مهم ترین مسائلیه که باید براش یه راهکار درست و درمون پیدا کرد . اگه بخوای همش بیرون غذا بخوری که اولا باید متصل به جیب مسئولین کشور باشی ،  ، که جیبشون ته نداره و بدی بعدیشم اینه که بعد از چند وقت کارت به بیمارستان و تیمارستان میکشه . پس باید آستین ها رو بالا زد و یواش یواش آشپز شد . که البته ما شدیم .

یکی از چیزهایی که در میان بخشی از جامعه ما ( با محدودیتی که در اعمال اون دارن ) دارای طرفداره و بخشی از افراد اون رو جزء جدا ناشدنی از پوشش خودشون قلمداد می کنند و براشون جلال و ابهت خاصی به ارمغان میاره ، بستن و آویختن کراوات ( ه ) . این مساله بیشتر بین کسانی که قبل ها در خارج از کشور زندگی کردن ، بیشتر به چشم میخوره و در بین بخشی از روشنفکران و بعضی از افراد منتسب به گروه های سیاسی مثل ملی مذهبی ها هم طرفدارهای پروپا قرص داره .

خب ، تو این نوشته من خیلی به اینکه تو ایران کی دوست داره کراوات بیاویزه و کی دوست نداره و مخالف اونه کاری ندارم و بیشتر می خوام براتون وضعیت کراوات در غرب و حداقل این کشوری که من در اون تحصیل می کنم رو بیان کنم و ببینم چیزی رو که در حال حاضر بعضی از ما ایرانی ها روش تعصب به خرج میدیم و دوست داریم ازش استفاده کنیم و اون رو بعضا نشانه شخصیت ( ! )و به تعبیر بعضی از افراد نشانه نظافت ( ! )  می دانیم ، خود غربی ها که مبدع اون بودن ، باهاش چه برخوردی دارن .

خیلی مطمئن و قاطع  می تونم بگم که حداقل هشتاد در صد آقایون در حالت عادی در ادارات ، مغازه ها ، فروشگاه ها ، دانشگاه ها و مدارس و در رفت و آمدهای عادی از کراوات استفاده نمی کنن . مثلا از میون دانشجوهای پسر دانشگاه ، شما به ندرت پسری رو می بینید که کت و شلوار بپوشه و کراوات بزنه یا حتی در میان اساتید ، هر چند بعضی از اونها این پوشش رو دارن ولی باز هم یه پوشش غالب نیست . در ادارات البته به غیر از بانک ها که اونها اغلب پوشش کت و شلوار و کراوات رو دارن ، خیلی از ادارات ، آقایان با پوشش های راحت در رفت و آمد هستند . و اگر هم کسی بخواد از کت و شلوار و کراوات استفاده کنه بیشتر در میهمانی های رسمی مشتری داره . هر چند تو این میهمانی ها هم تنوع تیپ و پوشش به چشم میخوره . خلاصه شما در رفت و آمدهای روزانه در مترو ، اتوبوس ، فروشگاه ، دانشگاه ، مثلا اداره بیمه و خیلی جاهای دیگه به ندرت کسی رو می بینید که کراوات داشته باشه و مردم امروزی اروپا بیش از آنکه سعی کنن درنوع  پوشش خودشون رو به زحمت بندازن و سیخ و صاف راه برن و خیلی چارچوب مدار لباس بپوشن و روی نوع پوشش خودشون تعصب داشته باشن ، بیشتر به راحتی خودشون و نوع پوشش خود توجه دارن .

با همه این تفاسیر به نظر من ، حالا که برای خود غربی ها که مبدع این نوع پوشش بودن ، دیگه تعصبی بر استفاده اون دیده نمیشه ؛ ما ایرانی ها دیگه نباید کاسه داغ تر از آش باشیم و برای آویختن کراوات دست و پا بشکونیم  . البته بنده به حق انتخاب افرادی که این نوع پوشش رو دوست دارن احترام میزارم ولی تعصب و سخنان آتشین بعضی از  اون ها در مقابل مخالفین رو هم نمی پسندم . هر چی باشه ما ایرانی هستیم و قطعا کت و شلوار و کراوات ، آغاز ایرانی نداره .

تابستانی که گذشت من به همراه دوستم ، که هر دو با هم برای گذران تعطیلات به ایران برگشته بودیم ، سفری نیز به عراق داشتیم . سفری که هشت روز به طول انجامید و حاصل آن زیارت قبور مطهر ائمه مدفون در نجف اشرف ، کربلای معلی ، سامرا و کاظمین بود . اولین شهری که برای زیارت به آن قدم گذاشتیم ، نجف اشرف بود . همان جا که ، مدفن پاک امیر مومنان علی علیه السلام است و بارگاه باعظمتش با همه کوچکی ظاهر ، سرهایمان را به نشان تعظیم ، به زیر می اندازد . نشستن و فکر کردن ، دعا و نماز خواندن ، گریستن و خندیدن ، همه و همه در صحن ، ایوان طلا و زیر گنبد حرم و جای جای این شهر، هر کدام حال و هوای خود را دارد .

در سومین و آخرین روز اقامت در نجف ، مشتاقانه به دیدار بزرگ مرجع شیعه ، حضرت آیت الله سیستانی رفتیم . برای دیدارش ، صبح ها ساعت نه ، پاسپورت ها را تحویل می گیرند و حدود ساعت یازده ، میهمانان را ، برای دیدار ایشان می پذیرند . بعد از گذشت از چند مرحله بازرسی و دقایقی انتظار و صرف یک استکان چای ویا یک لیوان آب خنک ، برای دیدن ایشان دعوت به اتاقی می شویم که ایشان در آن هستند . وارد اتاق می شویم ، اتاقی در کمال سادگی ، سمت راست و در کنج اتاق ( گوشه اتاق ) پیرمردی متواضعانه و با کمال ادب ، دو زانو نشسته است . با یک یک میهمانان دست می دهد و هر یک به ترتیت از کنار او شروع به نشستن می کنند . میزبان لب به سخن می گشاید و با زبان مادری اش فارسی ، با میهمانان هم وطن خود آغاز سخن می کند . بسیار ساده و به دور از عبارات و تعابیر عالمانه و عارفانه ، خوش آمد می گوید و آرزوی سلامتی و برآورده شدن آرزوهایمان را دارد . بعد از ما خواست که یک یک خود را معرفی کنیم . از شهر ، تحصیلات ، شغل و فعالیت هایمان برایش بگوئیم . در میان میهمانان ، سه نفر روحانی بودند و بقیه ، افراد مختلف دیگر . اولین روحانی که کنار ایشان نشسته بود ، شروع کرد : من فلانی از شهر فلان هستم و طلبه هستم . در این جا ، آیت الله سیستانی با ناراحتی گفتند که من می دانم که شما طلبه هستی ( یعنی از ظاهر شما با عبا و عمامه معلومه ) ، از شما سوال کردم که چه می کنید و چه تخصصی دارید و در کجا مشغول به فعالیت هستید . مدرس هستید ؟ مولف هستید ؟ مبلغ هستید ؟ استاد دانشگاه هستید ؟ الان هر کس در حوزه در یک رشته تخصصی مشغول به ادامه تحصیل و فعالیت است . اینکه می گوئید طلبه هستم ، پاسخی است با ادبیات صد سال پیش . من از شما میخواهم که با ادبیات کنونی ، جواب من را بدهید . خلاصه این طلبه دست و پای خودش را جمع کرد و دقیق جواب ایشان را داد . بقیه هم ، یک یک خود را معرفی کردند . نوبت به من رسید . خودم را معرفی کردم و اینکه دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه در دانشگاه … در کشور … هستم . ایشان از اوضاع ایرانیان این کشور و نوع دید و تفکر آن ها پرسیدند و من در حد اطلاعم پاسخ گوی ایشان بودم . ایشان آرزو کردند که ان شاء الله بعد از اتمام تحصیل برای کشورتان ایران مفید باشید و در کشورتان خدمت کنید . و ما نیز در دل آمین گفتیم . زمان به پایان رسید و بعد از خداحافظی یک یک از اتاق خارج شدیم و او کماکان در کنج اتاق نشسته بود . کنج نشینی که با روشنی اندیشه اش ، تا حد امکان ، باعث فرونشاندن آتش فتنه های گوناگون در کشور عراق بوده است . او که با نیک اندیشی اش ، برای عراقی آباد و آزاد و مردم سالار تلاش می کند و از آلوده شدن دامان دین به سیاست زدگی هراسان است . بزرگ عالمی که ، به حق آبروی جامعه شیعیان جهان است .

چه زیباست که بزرگی ، در کنجی بنشیند ولی بلندای فکرش راهگشا باشد و محبت کلامش دل ها را درنوردد . و چه بد است که کسی فکر کند که بلندی صدایش و خشونت کلامش و گرمای سلاحش ، ضامن بقای اوست .

در اینکه  اطلاق فیلسوف بر این حکیم مسلمان صحیح است یا خیر ، بحث فراوان است ، که وارد این مقوله مناقشه برانگیز نخواهم شد . ولی آنچه مسلم است ، آن است که او نه مانند امثال بوعلی است ، که بیشتر تکیه گاهش عقل و براهین برآمده از آن باشد و نه مانند شیخ شهاب الدین سهروردی است که بیشتر بر اشراقیات ، نظر داشته باشد . و باز نه همانند یک متکلم مسلمان است که صرفا  با در نظر گرفتن پیش فرض ها و منظور داشتن یک مساله دینی ، از راه استدلال های عقلی ، نقلی بر حل آن همت گمارد . و باز قطعا همانند یک عالم ممحض در مسائل دینی و صرفا نقلی نیست .

او کسی است که با التقاط و امتزاج همه این پنج منبع ، راهی نو ، به نام حکمت متعالیه و مکتب تاله گشود . حکیمی است که از همه اینها برای گشودن ، گره های فکری خود و اندیشه انسانی و دینی بهره برد . هنر او این بود که مکتبش با اینکه بهره مند از همه موارد بالا بود ، ولی هیچ کدام از آن ها نبود . و باز با آنکه راهی نو بود ، چیزی جدا از آن ها هم نبود . و البته که این هنر ، چیز کمی نیست و قطعا ، تنها از امثال صدرالمتالهین بر می آید .

در دوران دانشجویی در دوره لیسانس در کلاس تاریخ فلسفه اسلامی ، استاد محترم ومحبوبم دکتر . ق در باب محور اعتراضاتی که بر حکمت صدرایی مطرح است ، اولین نقدی را که ذکر کرد ، سرقت علمی بود . دلیل معترضین این است که ملا صدرا در کتبی مثل اسفار اربعه ، گاهی اوقات چندین خط یا حتی یک صفحه از کتابی را در کتاب خودش آورده ، بدون آن که منبع را ذکر کند . لذا معترضین اطلاق عنوان سارق علمی را بر او مجاز دانسته اند . استاد ما هم که دل خوشی از ملاصدرا نداشت ، داشت رو این اعتراض مانور خوبی می داد . من با اینکه از مریدان فکری ملا صدرا نیستم ، ولی احساس کردم ، به یک متفکر ( و تنها از آن جهت که متفکر است ) ایرانی مسلمان و نام آور داره توهین میشه و با اینکه این استاد ، از اساتید محبوب من بودند ، انتقاد جانانه ای کردم به ایشان با این مضمون که : اولا ، قوانین مربوط به نقل منبع سابقه خیلی طولانی ندارد و دوم اینکه اگر ملا صدرا از نقل چند خط و یا حتی یک صفحه از کتابی ، مطلبی را به خود منسوب می کرد و فهم ناب کسی را به خود منتسب می کرد ، قطعا عنوان سارق علم ، شایسته او بود . در حالی که اساسا هویت علمی ملاصدرا ، متشکل از فهم نو و جدیدی است که از امتزاج و اجتهداد از منابع پنج گانه فوق الذکر حاصل می شود . ملا صدرا چه ما خوشمان بیاید و چه نیاید یک مجتهد در حیطه حکمت الهی عقلی است . استاد تا اندازه ای قانع و تا اندازه ای پاسخگو و قطعا کمی ناراحت  و کلاس به پایان رسید . من برده علمی کسی نیستم و باب نقد را برای همه متفکرین باز میدانم ولی نقد باید انتقاد صحیح باشد و نه بهانه گیری های کودکانه برای خالی کردن حس انتقام جویی از اندیشمندان . اندیشمندان ما ، سرمایه های ما هستند . نفی یک اندیشمند مساوی با نفی خود است . ولی نقد صحیح ، مساوی با زنده کردن خود و اوست و گشودن راه های تازه و نو .

نتیجه آن بدعت اولیه این بود که حال بعد از سالیانی که از وفات رسول خدا میگذشت ، تمام آن ملکات اخلاقی و اعتقادی ای که رسول خدا (ص) برای آن مبعوث به رسالت شده بود به یغما رفته بود و تنها اسمی از اسلام باقی مانده بود که البته هر چند رسمی در پی نداشت ولی مایه و وسیله ای شده بود که به نامش  ، بدترین افراد بر مردم اعمال ولایت نمایند و خود را به عنوان امیرالمومنین و والی امر مسلمین ، به مردم غالب کنند و در عوض نیکان روزگار و خاصه  امیر دل ها  حسین ابن علی  علیه السلام همانند برادر و پدرش خانه نشین باشد و نه تنها خانه نشین که آن امیر جائر یعنی یزید توقع تایید ولایتش از او نیز داشته باشد . تا مدتی برای حفظ اصل و اساس و باقی ماندن کورسویی از حق و حقیقت و برای نابود نشدن اصل حقیقت  شریعت نبوی شاید میشد استخوان را در گلو و خار را در چشم تحمل کرد ولی با ظلم و ستم علنی و بدعت های آشکار و اعمال ولایت جائرانه بر مردم ، آن هم تحت نام مقدس خلیفه و جانشین رسول خدا دیگر جایی برای درنگ باقی نگذاشت و امام حسین ابن علی علیه السلام را ، با آن که حکیمان روشن اندیش در اطرافش انگشت شمار بودند ، بر آن داشت از باب نهی از منکر والی جائر و امر به معروف نسبت به مردم غافل اقدام کند . در پی این ایستادگی خون های پاک او و یارانش بر زمین تفتیده  کربلا  جاری شد و نهال غیرتی که او در آن سرزمین کاشته بود در پی سالیان متمادی هر روز و هر سال تنومند تر از پیش ، بارور و بارور تر شد . مومنان که هیچ ، انسانیت فهمید که در پی ظلم و ستم و دگرگونی واقعیات ، آن هم خصوصا با چاشنی دین و دیانت ، سر تعظیم فرود آوردن خیانت است و غیرتمندی در جهت امر به معروف و نهی از منکر شرط عقل ، دینداری و شریعتمداری است .

حال اربعین فرا میرسد ، یادبودی دیگر از آن قتلگاه و معراج گاه سرورمان حسین و یارانش ، و هنوز یزید سرمستانه بر لبان او تازیانه میزند و صدای قرائت قرآن از دهان مبارک  حسین علیه السلام به گوش میرسد و برای یاری رساندن حق و ریشه کن کردن ظلم یاور می طلبد .

سلام خداوند ، ملائک و ما همگی ، بر حسین ابن علی علیه السلام و یاران با وفایش و نفرین بر یزید و یزیدیان و آمران به زشتی ها و کشندگان حق و حقیقت .